Autor: Sandra Vukić

Zamislite da stojite u mirnoj planinskoj dolini na Balkanu. I vidite paru kako se diže iz krečnjaka poput čajnika ostavljenog na šporetu. A sada zamislite šta hrani tu paru.

Više od 100 metara pod zemljom, istraživači su potvrdili postojanje ogromnog termalnog jezera na dnu dubokog pećinskog sistema, koje se smatra najvećim podzemnim termalnim jezerom poznatim do sada.

Jezero Neuron, koje se nalazi blizu granice Albanije i Grčke, leži na dubini od 127 metara unutar pećine Atmos u području Vromonera. Koristeći LiDAR skeniranje i sonarno mapiranje, istraživački tim iz Češke je izmjerio da je dugo 138,3 metra i široko 42 metra, sadržavajući otprilike 8.335 kubnih metara tople vode bogate mineralima. To je mnogo vode da bi se krililo od pogleda, navodi se u studiji objavljenoj u International Journal of Speleology.

Zašto je onda podzemno jezero važno nama ostalima, ljudima koji samo pokušavaju preživjeti sedmicu i održati račun za vodu razumnim?

Jezero dovodi u pitanje naše razumijevanje svijeta

Zato što otkrića poput ovog pomažu naučnicima da shvate kako se podzemne vode kreću, kako funkcionišu geotermalni sistemi i koliko krhki mogu biti neki podzemni ekosistemi, piše N1.

Ovo nije hladna lokva u turističkoj pećini. Sistem je dio onoga što istraživači nazivaju speleogenezom sumporne kiseline, procesom u kojem vode bogate sumporovodikom pomažu u oblikovanju i preoblikovanju pećina tokom vremena.

U području Vromonera, topla voda se diže kroz pukotine, a kada se sumporovodik susretne s kisikom, može formirati sumpornu kiselinu koja mijenja krečnjak i doprinosi stvaranju velikih podzemnih komora.

Mjerenja u Atmosu i obližnjim pećinama pokazuju koliko je okruženje još uvijek aktivno. U pećinama su izmjerene koncentracije vodonik-sulfida u zraku u rasponu od oko 2 do 22 dijela na milion na otvorenim područjima, a temperature zraka u pećinama u hidrotermalno aktivnim prostorima su između 15 i 29 stepeni Celzijusa.

Samo jezero ima konstantnih 26 stepeni Celzijusa, a izvori koji napajaju dolinu imaju sličan hemijski sastav i temperaturu. Istraživači izvještavaju da je ukupni prinos izvora u području Vromonera oko 200 litara u sekundi.

Voda se kreće brže nego što biste očekivali

Evo iznenađujućeg obrta. Možda biste pretpostavili da se duboka termalna voda diže polako, poput sirupa. Ali eksperimenti s praćenjem boje pokazuju da se sistem ponaša više kao visoko povezana vodovodna mreža.

Rad iz 2026. godine u Međunarodnom časopisu za speleologiju opisuje testove trasiranja u ovom pejzažu pećina sa sumpornom kiselinom i izvještava da brzine protoka u sistemu Vromoner mogu doseći i do 30 kilometara dnevno.

Ista studija tvrdi da uski dovodni kanali zapravo mogu sadržavati mješavinu dubokih podzemnih voda i reciklirane vode iz uzvodnih pećinskih jezera.

U praktičnom smislu, to znači da ono što se dešava na površini. Uključujući zagađenje i promjenu korištenja zemljišta, potencijalno može putovati kroz povezane kraške sisteme brže nego što mnogi ljudi misle.

Skriveni ekosistem sa stvarnim ulozima očuvanja

Tople, sumporom bogate pećine nisu samo geološke laboratorije. One mogu biti domaćini neobičnim lancima ishrane koji se oslanjaju na hemijsku energiju, a ne na sunčevu svjetlost, i koji mogu podržavati guste zajednice insekata i pauka.

Jedna studija otvorenog pristupa u časopisu Diversity opisuje Sumpornu pećinu u istom području Vromoner kanjona kao 520 metara dugu hipogenu pećinu sa sulfidnim potokom i jezerom blizu ulaza.

Izvještava se o temperaturi vode od 27 stepeni Celzijusa. Napominje se da nivoi vodonik sulfida u pećinskom zraku mogu doseći i do 14 dijelova na milion. Istraživači također svoj rad predstavljaju kao osnovne podatke namijenjene informiranju o akcijama očuvanja.

Zajednica koja se bavi naukom o pećinama i koja radi u ovoj regiji također je izrazila praktične zabrinutosti. Tehnički izvještaj o pećinskom sistemu navodi da tim sarađuje s lokalnim vlastima. Radi i na tome da se hipogene pećine uključe u Nacionalni park Vjosa. Uz upozorenje da bi brana na grčkoj strani rijeke Sarandaporo mogla negativno utjecati na stanište Sumporne pećine.

I to je najvažnija poenta. Čak i kada je jezero 127 metara pod zemljom, ono je i dalje dio živog pejzaža iznad njega.