BiH već godinama funkcioniše kao ekonomija čiji se ključni finansijski tokovi ne formiraju unutar domaće proizvodnje, već izvan njenih granica, u zemljama u koje je emigrirao veliki dio stanovništva.
Taj spoljni izvor prihoda odavno nije samo demografska posljedica. On postaje glavni oslonac ekonomskog sistema, jer u sve većoj mjeri određuje potrošnju, likvidnost i ukupnu otpornost ekonomije na krize.
U praksi to znači da se značajan dio unutrašnje ekonomske aktivnosti ne oslanja na domaću proizvodnju i izvoz, već na kontinuirane finansijske prilive iz inostranstva. Ti prilivi dolaze kroz doznake, sezonski rad, penzije iz inostranstva i različite oblike finansijske podrške dijaspore. Tako se formira paralelan kanal novca koji funkcioniše uporedo sa domaćim ekonomskim tokovima.
Transferi
Kroz različite oblike transfera iz inostranstva. Ovaj iznos obuhvata doznake, sezonski rad, penzije koje građani primaju iz zemalja u kojima su radili. Takođe tu su gotovinski transfero i direktna potrošnju dijaspore tokom boravka u zemlji.
Kada se ovaj priliv uporedi sa nominalnim BDP-om koji iznosi oko 64 do 66 milijardi maraka, prema projekcijama MMF-a za 2026. godinu, proizlazi da spoljni prilivi učestvuju sa oko 13 do 16 odsto BDP-a. Međutim, njihov ukupni ekonomski efekat ne završava se na direktnom učešću. Kroz potrošnju domaćinstava, trgovinu, usluge, građevinarstvo i tržište nekretnina stvaraju dodatni multiplikativni efekat. Pojedine analize kažu da je to trećin ukupne ekonomske aktivnosti.
Ovakva struktura čini BiH specifičnim slučajem u evropskom ekonomskom prostoru, jer se njena stabilnost u manjoj mjeri zasniva na klasičnim razvojnim mehanizmima kao što su industrijska proizvodnja, izvozna konkurentnost ili strani investicioni prilivi, a u većoj mjeri na dugoročnim i relativno stabilnim migracionim tokovima koji se godinama ne prekidaju.
Procjenjuje se da između 25 i 35 odsto domaćinstava u BiH u značajnoj mjeri zavisi od novca iz inostranstva. To znači da svaki treći ili četvrti dom direktno ili indirektno osjeća efekte dijaspore. Ukupna potrošnja domaćinstava iznosi između 18 i 22 milijarde maraka godišnje, a između četiri i pet milijardi direktno je povezano sa doznakama i transferima iz dijaspore.
Pored stalnih doznaka, sve značajniju ulogu ima i sezonski rad u inostranstvu. Svake godine između 80.000 i 150.000 građana Bosne i Hercegovine odlazi na privremeni rad u zemlje zapadne Evrope, najčešće u Njemačku, Austriju, Sloveniju i Hrvatsku.
Prihodi koje ovi radnici ostvaruju u kratkim sezonskim ciklusima kreću se između 5.000 i 8.000 evra, što na godišnjem nivou generiše dodatnih 900 miliona do 1,5 milijardi KM. Za razliku od klasičnih doznaka, ovaj oblik priliva karakterišu izraženi sezonski talasi koji direktno utiču na građevinarstvo, automobilsko tržište i maloprodaju.
Nekretnine
Jedan od najvidljivijih efekata dijaspore jeste tržište nekretnina. U posljednjih pet godina cijene stanova u većim gradovima porasle su između 30 i 60 odsto, dok se prosječna cijena novogradnje kreće između 3.300 i 4.000 KM po kvadratnom metru.
Takav rast sve više odvaja tržište nekretnina od realnih domaćih dohodaka i čini ga zavisnim od eksternog kapitala. Procjene pokazuju da dijaspora učestvuje sa 25 do 35 odsto u ukupnoj kupovini nekretnina, a u manjim sredinama taj udio je još veći.
Crna statistika
Prema podacima UN i Svjetske banke, BiH je u posljednjoj deceniji izgubila značajan dio radno sposobnog stanovništva. Posebno u dobnoj grupi od 20 do 40 godina. To direktno utiče na tržište rada. Tu se već godinama bilježi hroničan manjak radne snage. Istovremeno, prirodni priraštaj je već duže vrijeme negativan. Broj umrlih je kontinuirano veći od broja živorođenih. To dovodi do godišnjeg demografskog pada koji se kreće u rasponu od nekoliko hiljada do preko 10.000 stanovnika.
Ovaj trend se održava gotovo bez prekida više od decenije, piše GlasSrpske.
